پژوهش در آموزش علوم پزشکی

ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه نتایج حاصل با هدف­ های آموزشی و از پیش تعیین شده است. در واقع، این نوع ارزشیابی فرآیندی است که با ایجاد معیارهای قضاوت، مسوولین را در انتخاب جنبه­های مناسب تصمیم ­گیری، یاری می ­دهد. ارزشیابی پیشرفت تحصیلی مستلزم دو اقدام اساسی است: 1- تعیین هدف‌های آموزشی، 2- سنجش یا اندازه‌گیری عملکرد یادگیرندگان (1). با توجه به اینکه افزایش تعداد دانشجویان بدون درنظر گرفتن بهبود کیفیت آموزش و کسب مهارت ­های لازم می­ تواند اثرات نامطلوبی در جامعه پزشکی بر جای گذارد، بررسی دقیق وضعیت تحصیلی دانشجویان و ارزیابی مستمر و پیگیری رونـد آموزشی آن­ها امری است ضروری که مسئولین آموزش جامعه پزشکی بایستی به این امر توجه بیشتری داشته باشند (2).

بطور کلی بررسی روند تحصیلی در طی دوره دانشجویی در رشته پزشکی از جهات اقتصادی, اجتماعی و فردی بسیار حائز اهمیت است. روند رو به رشد تحصیلی از لحاظ اقتصادی با توجه به این که سرانه تحصیلات در ایران بر اساس درآمد ملی است می­تواند از اتلاف هزینه­ ها جلوگیری کند و شرایط آموزشی را بهبود ببخشد (3)، و به این وسیله، زمینه ­ی سرمایه­ گذاری مناسب را در سایر قسمت­ های  بهداشتی - درمانی فراهم آورد (4).

هم چنین از لحاظ اجتماعی نیز می­تواند منجر به پرورش نیروی متخصص کارآمد و خدمات با کیفیت بالاتر و تامین رفاه برای افراد جامعه باشد. از لحاظ فردی نیز رشد و شکوفایی اقتصادی، افزایش اعتماد بنفس در اجتماع و کارآمدی برای دانشجو را در بر خواهد داشت (5). در چند دهه اخیر ارزیابی مراکز آموزشی در تمام دنیا متداول شده است که به ارتقای کیفیت در آموزش کمک به سزایی کرده است (6). هدف ارزیابی آموزشی در دانشگاه، بهبود کیفیت آموزش و استفاده بهینه از امکانات موجود می­باشد (7). از شاخص­های مهم ارزیابی در دانشگاه­ها، بررسی روند تحصیلی دانشجویان است و یکی از نکات قابل توجه در خصوص وضعیت تحصیلی دانشجویان، مشکلات آموزشی آن­ها در طی سنوات تحصیلی است که عوامل مختلفی در بروز آن نقش دارند. با بررسی نمرات دانشجویان در دروس مختلف می­توان بطور غیر مستقیم وضعیت سیستم آموزشی دانشکده و تا حدودی وضعیت آموزشی گروه­ ها را مورد بررسی قرار داد (8). ایجاد یک نظام ارزشیابی کیفیت آموزش، ابزاری برای دانشگاه فراهم می­ سازد تا به وسیله آن فعالیت ­های خود را مورد بازنگری قرار داده، نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کند و گزینه­ های مناسب را برای اصلاح خود انتخاب نمایند (9). تلاش برای دستیابی به موفقیت و رسیدن به بالاترین سطح از پیشرفت در طول دوران تحصیل همواره از مهم­ ترین چالش­ های پیش روی دانشجویان است. پیشرفت تحصیلی و نقطه مقابل آن افت تحصیلی تاثیر به سزایی بر سرنوشت افراد داشته، در نتیجه توجه به عواملی که بتواند بر این موضوع موثر باشد از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. برخی از محققین در پژوهش­های خود روند تحصیلی دانشجویان را براساس عوامل متعددی مانند جنس و سن و وضعیت تاهل و بومی بودن مورد بررسی قرار دادند، یکی دیگر از مقیاس­های سنجش این روند معدل دیپلم است. با توجه به این که در رشته پزشکی دو رکن اصلی، دروس پایه و جامع می­باشند که مرتبط با برخی از دروس دبیرستان هستند (10). لذا این مطالعه با هدف تعیین روند تحصیلی دانشجویان پزشکی ورودی90-1385 دانشکده علوم پزشکی بابل و تاثیر معدل دیپلم بر آن انجام گرفته است.

روش­ ها  

پژوهش حاضر مطالعه­ای توصیفی - تحلیلی است که بصورت سرشماری بر روی شش دوره تحصیلی دانشجویان رشته پزشکی دانشگاه علوم پزشکی بابل طی سال­های 90-85 انجام گردید. دانشجویان پزشکی که از طریق کنکور سراسری در دانشکده علوم پزشکی بابل پذیرفته شده و تمامی واحدهای خود را در دانشکده پزشکی این دانشگاه گذرانده بودند، در این مطالعه قرار گرفتند. دانشجویان انتقالی و یا مهمان از مطالعه خارج شدند. در این بررسی معدل دیپلم صرف­نظر از محل تحصیل دانش­آموزان، نمرات 12درس اختصاصی، معدل دوره علوم پایه و نمره امتحان جامع از پرونده­های موجود در بایگانی آموزش دانشگاه، پس از اخذ مجوز کتبی و با رعایت اصول اخلاقی از طریق بررسی مستندات و توسط یک فرم جمع­آوری شد. اطلاعات دموگرافیک شامل سن، جنس، تاهل و سال ورودی نیز از طریق پرسشنامه عمومی که هنگام ثبت نام توسط دانشجویان تکمیل و در پرونده­های بایگانی موجود بود، استخراج گردید. بدین ترتیب دروس بیوشیمی (1،2،3)، آناتومی اندام، آناتومی سر و گردن، سیستم گوارش، ایمنی­ شناسی، ژنتیک، سیستم قلب و عروق، قارچ­شناسی، میکروب­شناسی و انگل­شناسی مورد بررسی قرار گرفتند. برای دانشجویانی که در واحد درسی خود نمره قبولی را کسب نکرده بودند، نمره اعلام شده میانگین معدل نمره مردودی و نمره کسب شده پس از گذراندن واحد مذکور منظور گردید. همچنین با وجود این­که نمرات امتحان جامع بر مبنای 0 تا 200 محاسبه شد، برای قابل مقایسه شدن با سایر معدل¬ها، معدل جامع نیز به 0 تا 20 تغییر مبنا یافت. پس از جمع­آوری اطلاعات، داده­ها با استفاده از نرم­افزارSPSS.Ver.19 و با استفاده از آزمون­ آماری t-test مورد تجزیه و تحلیل و سطح معنی داری 05/0> P تلقی شد.

یافته ­ها

در این مطالعه شش دوره (90-1385) دانشجوی پزشکی (387 نفر) مورد بررسی قرار گرفتند که از این تعداد 381 نفرواجد ­شرایط جهت شرکت در این تحقیق بودند. از این دانشجویان55 نفر (43/14 درصد) ورودی سال 85، 60 نفر (75/15 درصد) ورودی 86،  51 نفر (40/13 درصد) ورودی 87، 62 نفر ( 27/16 درصد) ورودی88، 69 نفر ( 11/18 درصد) ورودی89 و 84 نفر (04/22 درصد) ورودی 90 بودند. 229 (17/59 درصد) دانشجو دختر و 152 نفر (83/40درصد) پسر بودند. در کل افراد مورد بررسی 379 نفر (5/99 درصد) مجرد بودند (کسانی که قبل از ورود به دانشگاه متاهل شدند به عنوان متاهل در نظر گرفته شدند). همچنین 262 نفر (8/68 درصد) بومی و 119 نفر (2/31 درصد) غیر­بومی بودند.

در این مطالعه نمره 12 درس از دروس اختصاصی پایه مورد بررسی قرار گرفت که بیشترین میانگین نمره مربوط به درس    ایمنی­شناسی (3/1± 53/17) در سال 88 و کمترین آن مربوط به درس ژنتیک (5/2±30/10) در سال 90 بود. وضعیت نمرات دانشجویان ورودی­های مختلف به تفکیک درس­های تخصصی در جدول شماره یک آمده است.

بیشترین میانگین معدل این دروس مربوط به ورودی­های سال 87 (4/1±80/14) و کمترین آن به ورودی­های سال 90(5/1±49/13) اختصاص داشت. مقایسه میانگین معدل 12 درس بین دخترها و پسرها در سال­های 85 تا 90 نشان داد که نمرات دخترها بطور معنی­ داری بیشتر از پسر­ها بود (001/0p=). بین میانگین نمرات دروس مورد بررسی (به­جز ایمنی­شناسی) و سال­های ورودی مختلف از نظر آماری تفاوت معنی­دار وجود دارد. میانگین معدل دیپلم، پایه و جامع به تفکیک سال ورود در جدول شماره دو آمده است. داده­ها نشان داد که در طی این6 سال نمرات دیپلم دانشجویان، از سال 86 (6/0±89/18) روند نزولی داشته، هرچند که در سال 89 افزایش اندکی در معدل دیپلم (1/1±72/18) مشاهده می­ شود. نمودار شماره یک نمای کلی از وضعیت تحصیلی دانشجویان پزشکی ورودی 85 الی 90 را نشان می ­دهد.

مقایسه میانگین معدل دیپلم پذیرفته­شدگان در طی شش سال با میانگین معدل نمرات 12 درس اختصاصی نشان داد که میانگین معدل نمرات 12 درس اختصاصی همانند معدل دیپلم روند نزولی داشته و با وجود بالابودن معدل دیپلم در سال 89، این افزایش در معدل نمرات 12 درس اختصاصی مشاهده نمی­شود هرچند که رابطه میانگین معدل دیپلم با میانگین معدل نمرات 12 درس اختصاصی از نظر آماری معنی­داری بوده است (001/0= p). بررسی میانگین معدل دیپلم با میانگین معدل علوم پایه روند کاملاً مشابهی را نشان داد. اما از نظر آماری این ارتباط معنی­دار نبود (05/0 ≥ p). میانگین معدل امتحان جامع در طی این 6 دوره، با فراز و نشیب زیاد ولی اندکی رو به رشد نسبت به سال 85 (2/38±21/102) در مقایسه با سال 90 (6/12±79/ 113) روبرو بود که در مواردی این فراز و نشیب با معدل دیپلم هماهنگ بوده است، برای مثال در سال 89 (/15±02/153) که معدل دیپلم افزایش داشت، معدل جامع نیز بالا بوده است. در هر حال ارتباط بین میانگین معدل دیپلم و میانگین امتحان جامع از نظر آماری معنی­دار نبوده است (05/0 ≥ p).

ارتباط بین نمرات 12 درس تخصصی دانشجویان و آزمون علوم پایه و جامع نیز از نظر آماری معنی­ دار بوده است (016/0= p ،006/0= p)، (جدول 3).

بحث و نتیجه­ گیری

این مطالعه به بررسی سیر تحصیلی در دانشجویان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی بابل و اثر معدل دیپلم بر آن طی یک دوره 6 ساله پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان داد که در مجموع میانگین معدل دیپلم، نمرات 12 درس تخصصی و میانگین دروس علوم پایه روند نزولی داشته و معدل جامع با روند اندکی رو به رشد دستخوش نوسانات گهگاه شدید بوده است. به نظر می­رسد معدل دیپلم صرف­نظر از محل تحصیل دانشجویان، عامل مهمی در میزان موفقیت آن­ها در دوره دانشجویی می­باشد. این مسئله می­تواند گویای این نکته باشد که دانشجویان با معدل دیپلم بالاتر از پشتکار و تلاش بیشتری برخوردار بوده و همچنین به دلیل فهم بهتر دروس پایه دبیرستانی، در دوران دانشجویی نیز از وضعیت بهتری برخوردار بوده­اند. از روند نزولی سطح تحصیل در سال­های مورد بررسی چنین استنتاج می­شود که دانشجویان در سال­ های اخیر علاقه و انگیزه کمتری نسبت به قبل از خود نشان داده­اند. هر چند متغییرهای زمینه­ای مانند سن، جنس، تاهل و متغیرهای مخدوش­کننده مانند شیوه تدریس مدرس، ارائه حجم زیاد دروس، مقررات آموزشی می­تواند در این افت نسبی تحصیلی موثر باشد اما اثر عواملی چون اعتیاد به اینتریت و اثر شبکه­های اجتماعی در سال­های اخیر را نمی­توان از نظر دور داشت. در مطالعه مشابهی که یوسفی مشعوف و همکاران در دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی همدان بر روی ورودی­های 68-73 انجام دادند، مشاهده کردند

که وضعیت تحصیلی در دوره اولیه 68-1370 بطور نسبی مطلوب­تر از سه دوره بعدی 71 تا1373 بوده است (11). در مطالعه آقاجانی و همکاران بر روی وضعیت تحصیلی دانشجویان مامایی ورودی سال­های 71-1376 در دانشگاه علوم پزشکی بابل نشان داد که رابطه­ای بین روند تحصیلی و سال ورود وجود ندارد (12). مطالعه رحمانی و همکاران بر روی میانگین معدل دیپلم و علوم پایه ارتباط مستقیم نشان داد ­که هرچه معدل دیپلم بالاتر بود، معدل علوم پایه نیز بالاتر می­شد (13)، نتایج مطالعه فوق با یافته­های تحقیق حاضر همخوانی دارد. همچنین داده­ های به دست آمده از این تحقیق نشان داد که وضعیت نمرات دانشجویان در امتحانات جامع با وجود اندکی رشد، در مجموع از وضعیت مطلوبی برخوردار نبوده و بجز در سال 89 که میانگین حدود 75 درصد نمره کل را کسب نموده­اند در دیگر سال­های مورد بررسی، میانگین حدود 63-50 درصد از نمره کل بوده است. میانگین نمره آزمون جامع بررسی شده در یکی از دانشگاه­های نظامی شهر تهران در مقطع ۵ ساله (1383-1385) نیز، روند رو به رشد، ولی با افتی نسبت به سال ۱۳۸۵ را نشان داده است (13) که با نتایج مطالعه حاضر همخوانی نسبی دارد.

مطالعه بر روی نمرات 12 درس تخصصی در طی سال­های 87-1385در گروه دختران سیر صعودی و پس از آن سیر نزولی را نشان داده است. این بررسی در گروه پسران با نوساناتی اندک در مجموع سیر نزولی داشته است. البته در مقایسه نمرات دختران با پسران، دختران به مراتب نمرات بهتری را کسب نمودند که این نشان از توجه بیشتر دانشجویان دختر به کسب نمرات بهتر در دروس تخصصی می­باشد. حقدوست و همکاران نیز طی مطالعه­ای بر روی پیشرفت تحصیلی دانشجویان پزشکی کرمان دریافتند که دخترها در امتحانات موفق­تر از پسران ظاهر شدند اما نمرات پسران در امتحانات ثبات بیشتری داشته است (14).  مطلب­ نژاد و همکاران نیز در مطالعه دیگر به نتایج مشابه دست یافتند. آن­ها در مطالعات خود نشان دادند که دانشجویان دختر در مقایسه با پسر از میانگین نمرات بهتری در دروس نظری، عملی، معدل دوران علوم پایه و میانگین نمرات امتحان جامع برخوردار بودند (15).

نتایج مطالعه حاضر حاکی از آن بود که بین معدل دیپلم دانشجویان با معدل آزمون پایه و جامع ارتباط معنی­داری وجود ندارد. اما بین معدل دیپلم با میانگین معدل 12درس تخصصی ارتباط معنی­داری مشاهده شد، بطوریکه دانشجویان

با معدل دیپلم بالاتر از میانگین نمرات بهتری در دروس تخصصی برخوردار بودند. عدم ارتباط بین معدل دیپلم و معدل دروس پایه را نیز می­توان وجود دروس عمومی دانست که اهمیت آن نزد دانشجویان کمتر است. قریشی و همکاران در بررسی فاکتورهای موثر بر وضعیت تحصیلی دانشجویان در این رابطه دریافتند که معدل دیپلم نقش بسیار مهمی در راستای پیشرفت تحصیلی دانشجویان ایفاء می­کند (16). میانگین نمرات ایمنی­ شناسی با روندی افزایشی، از نظر آماری معنی­دار بود که این می­تواند به عواملی چون بهبود وضعیت تدریس، وجود برنامه­های مدون و دقیق آموزشی در بخش مربوطه ارتباط داده شود. در تحقیق مشابهی که مطلب نژاد و همکاران در بررسی نمرات دروس تخصصی دانشجویان دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی بابل در سال­های 77 تا1381 انجام دادند نیز این ارتباط معنی­دار دیده شد (17). در مطالعه حاضر با تلاشی دیگر ارتباط بین میانگین نمرات 12 درس تخصصی با معدل دیپلم و آزمون­های پایه و جامع بررسی شد و مشاهده گردید افرادی که در 12 درس تخصصی نمرات خوبی کسب نمودند دارای معدل دیپلم بالاتر و در آزمون­ های پایه و جامع موفق­تر ظاهر شدند.

نتایج حاصل در ارتباط با اهداف این پژوهش، بیانگر این مسئله است که با کاهش معدل دیپلم دانشجویان میانگین نمرات دروس تخصصی و معدل دروس علوم پایه آن­ها نیز دچار افت شده است. امتحانات جامع دستخوش نوسانات بوده و به نظر می­رسد که علاوه بر معدل دیپلم، عوامل دیگری بر روی آن تاثیر­گذار است. مطالعه حاضر اهمیت دوره­های دبیرستانی را در میزان موفقیت دانشجویان نشان داده و ضرورت بازبینی برنامه­ های آموزشی مقاطع پایین­تر و یافتن نقاط قوت و ضعف آن تاکید دارد.

از آنجا که ارتقای کیفیت آموزش از مهم­ترین اهداف مراکز آموزشی است، لذا پیشنهاد می­شود مطالعات کاملتری در مورد علل کاهش معدل دیپلم و افت تحصیلی در طی سال­های اخیر انجام شود تا بتوان از آن برای بهبود و ارتقاء روند آموزشی استفاده کرد. در مجموع، با توجه به این که نمرات آزمون سراسری عمده­ترین ملاک گزینش دانشجو در کشور است پیشنهاد می­شود تا نقش معدل دوره­های دبیرستان در صورت برگزاری امتحانات هماهنگ و کشوری، پررنگ­تر گردد. همچنین عوامل موثر بر کیفیت آموزش از جمله برنامه­ریزی، ارائه دروس، امکانات آموزشی، اساتید، منابع آموزشی اصلاح گردد.