پژوهش در آموزش علوم پزشکی

نظام آموزش سلامت یک سیستم گسترده و جامع است که برای آموزش و پرورش حرفه‌ای افراد در زمینه سلامت ایجاد شده است (1). این نظام شامل مراحل و مراکز مختلفی می‌شود که به توسعه دانش، مهارت‌ها و برخوردهای حرفه‌ای در حوزه سلامت کمک می‌کند (2). بخشی از نظام آموزش سلامت، آموزش پرستاری و مراقبت از بیماران است (3). آموزش پرستاری یکی از مهم­ترین زمینه‌های آموزشی در حوزه سلامت و پزشکی است که به آموزش دانشجویان در زمینه مراقبت از بیماران و ارتقای سلامت افراد می‌پردازد (4). یکی از مهم­ترین قسمت های بیمارستان بخش اورژانس می­باشد و پرستاری در بخش اورژانس بسیار مهم است (5). آموزش پرستاری اورژانس یکی از حوزه‌های حیاتی و پرفشار در زمینه آموزش بهداشت و درمان است (6).
به دلیل اهمیت بالا و شرایط حساس و هم­چنین میزان تفاوت بخش اورژانس با دیگر بخش­ها نیاز است پرستارانی با مهارت­های فنی بالا و تصمیم ­گیری سریع آموزش داده شوند (7, 8). هم­چنین با توجه به تعداد بالای مراجعین در اورژانس و طیف گسترده­ای از بیماران که شامل انواع بیماری­ها (9) و هم­چنین سنین مختلف می­باشد، آموزش پرستاری اورژانس را بسیار با اهمیت­ تر می‌کند (10, 11).
از اوایل قرن گذشته با توجه به شکل­ گیری علم مدیریت فوریت­های پزشکی حوادث و مراقبت­های اورژانسی، لزوم ظرفیت­سازی و آموزش افراد حرفه ­ای مورد تاکید قرار گرفت (12) و آموزش پرستاران به صورت دانشگاهی و در قالب دوره­های تحصیلی در کشورهای پیشرفته­ای هم­چون انگلستان و آمریکا آغاز گردید (13, 14). در سال­های اخیر با توجه به نیاز مبرم به کارکنان حرفه­ای و ماهر برای مقابله با فوریت­ها و حوادث، علاقه به راه­اندازی دوره­های تکمیلی پرستاری فوریت­ها و مدیریت حوادث منجر به گسترش روز افزون این دوره­ها در سطح دانشگاه­های جهان شده است (15). از همین رو در بسیاری از کشورهای جهان سازمان­های دولتی و غیردولتی متولی برگزاری دوره­های آموزشی کوتاه­مدت و بلند­مدت در رابطه با پرستاری فوریت­ها و مدیریت سلامت در حوادث و بلایا بوده­اند (14). این نیاز در سال­های گذشته در کشور ما نیز مورد توجه متخصصان و متولیان امور مربوط به فوریت­ها و حوادث قرار گرفت (16). برای اولین بار دوره­ای کوتاه­مدت تحت عنوان مدیریت سلامت در حوادث برای پرستاران تدوین و به همت اداره پرستاری وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی در سال ۱۳۸۶ برای کلیه مدیران پرستاری کشور اجرا شده است. در سال ۱۳۹۱ برای اولین بار در کشور در مقطع کارشناسی ارشد، رشته پرستاری اورژانس در پاسخ به نیازهای کشور راه ­اندازی گردید. در سال 1401 با توجه به نیازسنجی صورت گرفته از مخاطبین برنامه (فارغ­التحصیلان این رشته، متخصصین طب اورژانس، پرستاران اورژانس در بیمارستان­ها، صاحب­نظران و سیاست­گذاران پرستاری) لزوم بازنگری در برنامه احساس و با استفاده از نظر متخصصان این دوره اولین بازنگری برنامه صورت گرفت (13).
هم­چنین در آخرین برنامه درسی کارشناسی ارشد، پرستاری اورژانس به صورت یک شاخه تخصصی از رشته پرستاری (17) تعریف شده است که حرفه­ای است که باید ترکیبی منحصر به فرد از مهارت­های عمومی و اختصاصی در زمینه ارزیابی، مداخله و مدیریت شرایط اورژانسی مددجویان را داشته باشد (18). رفتارهای حرفه­ای مربوط به پرستاری اورژانس مستلزم کسب دانش و مهارت­های تخصصی، پاسخ­گویی و مسئولیت­پذیری، ارتباط، استقلال و ارتباط مبتنی بر همکاری تیمی است (13).
با توجه به تغییرات سریع در علم اورژانس و پرستاری اورژانس نیاز است برنامه­های درسی مورد مطالعه و بازنگری قرار گیرند (13). هم­چنین رشته پرستاری اورژانس در راستای سیاست­های سلامت­محور در کشور راه­اندازی شده است تا به تربیت نیروی انسانی کارآمد برای رویارویی با گذار اپیدمیولوژیک و پاسخ­گویی به نیازهای جامعه در حوزه پرستاری از حوادث، فوریت­ها در مراکز درمانی بپردازد (19).
انجام مطالعات تطبیقی در زمینه نظام‌های آموزشی مختلف، از جمله نظام‌های آموزشی در حوزه پرستاری، بسیار حیاتی و مفید است (20, 21). این مطالعات به ما اجازه می‌دهند تا از تجربیات و دانش‌های دیگر کشورها و نظام‌های آموزشی بهره‌برداری کنیم و بهبودهای لازم را در نظام‌های خودمان اعمال کنیم (22). دانشگاه موناش (Monash) رتبه پنجم در جهان برای پرستاری، در رتبه­بندی شانگهای (ARWU) دارای رتبه بندی جهانی رشته­های تحصیلی 2022 و هم­چنین رتبه سوم را در سال 2023 را کسب کرده است (23).
با توجه به این­که رشته کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس کم­سابقه­تر از دیگر رشته­ها در کشور ایران است، هم­چنین اخیراً (در سال 1402) مورد بازنگری قرار گرفته است و بعد از آن مطالعه­ای انجام نشده است (24). بنابراین باتوجه به پیشرفت‌های سریع در حوزه بهداشت و درمان، به‌ ویژه در بخش اورژانس، نیاز روزافزون به تربیت پرستاران متخصص و کارآمد، اهمیت ارتقاء و بهبود کیفیت آموزش در این حوزه بیش از پیش احساس می‌شود (19, 24). برنامه‌ درسی کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس باید توانایی تأمین نیازهای علمی و عملی دانشجویان را داشته باشند تا بتوانند در موقعیت‌های بحرانی به بهترین نحو عمل کنند. در این راستا، بررسی و مقایسه تطبیقی برنامه درسی دوره کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس ایران با دانشگاه‌های معتبر بین‌المللی، نظیر دانشگاه موناش استرالیا، ضرورت پیدا می‌کند. دانشگاه موناش با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و روش‌های آموزشی پیشرفته، یکی از پیش­روان در آموزش پرستاری اورژانس در سطح جهانی محسوب می‌شود. مطالعه تطبیقی این دو برنامه درسی می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف برنامه‌های موجود در ایران کمک کند و زمینه‌ساز بهبود و به‌روزرسانی آن‌ها باشد. هم­چنین، این مطالعه می‌تواند به هماهنگی برنامه درسی ایران با استانداردهای جهانی و ارتقاء توانمندی‌های پرستاران ایرانی در سطح بین‌المللی کمک کند. از طرفی، این مقایسه می‌تواند فرصت‌های شغلی بیشتری را برای فارغ‌التحصیلان ایرانی در بازارهای بین‌المللی فراهم کند و همکاری‌های علمی و پژوهشی بین دانشگاه‌های ایران و دانشگاه‌های معتبر جهانی را تقویت کند. بنابراین، انجام مطالعه مقایسه تطبیقی برنامه درسی دوره کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس ایران و دانشگاه موناش استرالیا به منظور ارتقاء کیفیت آموزش، به‌روزرسانی محتوا، و تطابق با استانداردهای جهانی، یک ضرورت اساسی و اجتناب‌ناپذیر است. لذا هدف از این مطالعه تطبیقی، مقایسه برنامه درسی این رشته بین کشور ایران و دانشگاه موناش می­باشد.
روش ­ها
مطالعه حاضر از نوع توصیفی تطبیقی بوده که در سال 1403 انجام گردیده است. پس از جست و جو در پایگاه­های اطلاعاتی با کلیدواژه­های curriculum, program, master of emergency nursing، مقطع کارشناسی ارشد اورژانس، در دانشگاه­های برتر جهان انجام گردید. با توجه به رتبه­بندی Quacquarelli Symonds (QS) از بین دانشکده­های پرستاری جهان، دانشگاه برتر موناش که دارای رتبه ۴۲ در دانشگاه­های برتر در رشته پرستاری در سال 2024 در جهان است انتخاب گردید. با جستجو در سایت www.topuniversities.com  دانشگاه استرالیایی موناش دومین دانشگاه برتر قاره استرالیا بود. رویکرد تطبیقی استفاده شده در این پژوهش، رویکرد بردی (Bereday) بوده که شامل 4 مرحله توصیف (Description)، تفسیر (Interpretation)، هم­جواری (Juxtaposition) و مقایسه (Comparison) می­ باشد (25). در مرحله توصیف، وضعیت مورد مطالعه بر اساس شواهد و اطلاعات به دست آمده از منابع مختلف توصیف می­شود. در مرحله تفسیر، اطلاعاتی که در مرحله اول جمع­ آوری شده­ اند، مورد تجزیه و تحلیل قرار می­گیرند. سپس در مرحله سوم که مرحله هم­جواری می ­باشد، اطلاعات حاصل از مرحله اول و دوم طبقه­بندی می­شوند و در کنار همدیگر قرار می­گیرند و در نهایت در مرحله چهارم، تشابهات و تفاوت­ها مورد بررسی و مقایسه قرار می­ گیرند. ابتدا برنامه درسی کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس از سایت دانشگاه علوم پزشکی تهران دانلود گردید (13). سپس در مرحله بعد جست و جو برنامه درسی کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس در سایت دانشگاه موناش استرالیا انجام شد. سپس گام به گام از نظر فلسفه، رسالت و چشم­انداز، اهداف رشته و محتوی دروس مورد بررسی قرار گرفتند و بعد از مقایسه با برنامه درسی ایران، تشابهات و تفاوت­ های آن مشخص گردید. در ادامه نقاط ضعف و قوت هر دو برنامه مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته و در نهایت جهت کاربرد یافته­ ها پیشنهاداتی ارائه گردید.
یافته ­ها
ابعاد مختلف نظام آموزشی در قالب فلسفه، ارزش، چشم­انداز و رسالت دو دانشگاه مورد مقایسه قرار گرفته است. دانشگاه موناش خود را متعهد به بالاترین کیفیت در آموزش، یادگیری، تحقیق و طیف گسترده­ای از فعالیت­ های حرفه­ ای و اجتماعی می­ داند و به ارزش تحقیق آزاد و منطقی و به دنبال دانش به عنوان کلید درک و بهبود وضعیت انسانی معتقد است و درصدد تربیت دانشجویان مبتکر با روحیه مستقل و دارای روابط بین­المللی می­ باشد. هم­چنین در دانشگاه ­های ایران نیز بر آموزش دانش­ آموختگانی که به توسعه خدمات انسان­محور بپردازند و بتوانند مراقبت­های پرستاری یک­ پارچه را ارائه دهند تاکید شده است (جدول شماره1).

در رابطه با شرایط و نحوه پذیرش دانشجو و نقش­ها و وظایف حرفه ­ای دانش­آموختگان صحبت شده است. درکشور ایران پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ارشد با آزمون ورودی سراسری می­باشد. در سال ­های اخیر شرط پذیرش "سابقه کار" حذف گردید. هم­چنین در استرالیا علاوه بر داشتن مدرک کارشناسی پرستاری نیاز به داشتن مدرک زبان انگلیسی نیز می­باشد و دانشجویان برای گذراندن این دوره باید شهریه پرداخت کنند. جایگاه شغلی و نقش­ ها نیز به طور کلی در هر دو کشور مشابه هم هستند. (جدول شماره 2).

در ایران طول این دوره بر اساس آیین­نامه آموزشی 3-2 سال و به صورت تمام­وقت می­باشد. در دانشگاه موناش این دوره که در پردیس پنسیلوانیا برگزار می­ شود به صورت دوره تمام­وقت 2 ساله می­باشد و هم­چنین دانشجویان می­توانند این دوره را به صورت پاره ­وقت 3 ساله بگذرانند. از نظر تنوع و انعطاف ­پذیری برنامه موناش به دانشجویان امکان انتخاب دوره آموزشی یا تحقیقاتی می‌دهد ولی در برنامه ایران تعداد دروس اختصاصی و اجباری بیشتری از دانشگاه موناش می­ باشد (جدول شماره 3).

به طور کلی، هر دو برنامه آموزشی مرتبط با پرستاری اورژانس، اهداف ویژه خود را دارند اما در برخی جوانب متفاوت هستند. هر دو برنامه شامل دروس اصلی و اختصاصی در زمینه پرستاری اورژانس هستند که به دانشجویان امکان می‌دهند مهارت‌ها و دانش لازم را برای ارائه مراقبت به مددجویان در شرایط اورژانسی کسب کنند. هر دو برنامه به دانشجویان امکان انجام پروژه تحقیقاتی یا دوره آموزشی تحت نظر استاد راهنما را می‌دهند. هر دو برنامه تأکید بر توسعه مهارت‌های رهبری، همکاری تیمی و نوآوری در زمینه پرستاری اورژانس دارند. تفاوت­های آن دو در تعداد واحدهای درسی، محتوای دروس و هم­چنین تنوع و انعطاف­ پذیری در برنامه می ­باشد (جدول شماره 4).

بحث و نتیجه­ گیری
هدف از این مطالعه، مقایسه تطبیقی برنامه درسی دوره کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس و دانشگاه موناش استرالیا بود. در مقایسه برنامه درسی کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس، با دانشـگاه موناش استرالیا علی­رغم وجود شباهت­ها، تفاوت­هایی هم مشاهده می­شود. از نقاط قوت برنامه درسی ایران وجود دروس عمومی می­باشد و هم­چنین از نقاط قوت دانشگاه موناش پیش­شرط نمره زبان انگلیسی برای پذیرش است. در هر دو برنامه درسی شرط سابقه کار وجود ندارد ولی در هر دو نیاز به مدرک لیسانس معتبر می­باشد. در موناش پیشرفت‌های مهمی در تعداد واحدها در دروس انتخابی و استفاده از تکنیک‌های آموزشی نوین، مانند آموزش شبیه‌سازی، مشاهده شده است. با این حال، هم­چنان نیاز به بروزرسانی و بازنگری دوره‌ای برنامه درسی ایران وجود دارد.
بخش­های اورژانس با تعداد بسیار زیادی از مراجعه­کنندگان همراه است (26) و در این شرایط نیاز به تربیت پرستاران اورژانس بیش از همیشه احساس می­شود (27). در واقع با توجه به ماهیت رشته پرستاری اورژانس که بسیار عملیاتی و عملکردی و بالینی می­باشد می­توان به این نتیجه رسید که این رشته در مقطع کارشناسی ارشد بیشتر به آموزش بالینی پرستاری اورژانس پرداخته شود تا بتوان مهارت پرستاران را در محیط­های اورژانسی افزایش داد (28, 29). با توجه به مطالعه ولی زاده و همکاران که در سال 1399 برنامه آموزش کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس ایران و دانشگاه فلیندرز استرالیا انجام داده است بر اهمیت رشته پرستاری اورژانس تاکید بسیار کرده است و آموزش این رشته را در این کشور بسیار پیشرفته دانسته است و با در نظر گرفتن این مقایسه بتوان دانش­آموحتگان توان­مندی را تربیت کرد (19). در این مطالعه از مقایسه برنامه درسی قبلی ایران و قبل از بازنگری استفاده شده است (19, 30).
هم­چنین در مطالعه دهقان نژاد و همکاران در سال 1397 برنامه آموزش کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس ایران و دانشگاه واندربیلت آمریکا را مقایسه کرده است (24). در این مطالعه نیز از برنامه درسی قبلی استفاده کرده است (30) که پیشنهاد به بازنگری برنامه درسی ایران داده است.
نتایج مطالعه حاضر نشان داد که دو برنامه درسی شباهت­های بسیاری به یکدیگر دارند و با توجه به این­که ما در این مقاله آخرین برنامه درسی به­روزرسانی شده در ایران را مقایسه کردیم، برنامه درسی حال حاضر ایران نسبت به نسخه قبلی خود بروز شده است. می­توان پیشرفت آن را در تعدد واحدها در دروس انتخابی که دانشجو می­تواند حیطه­های مختلف را انتخاب کند را مشاهده نمود. انعطاف­پذیری در برنامه آموزشی باعث افزایش کیفیت آموزش پرستاری اورژانس می­شود (31).
در هر دو برنامه درسی تکنیک­های نوین آموزشی مانند، آموزش مبتنی بر بازی‌وارسازی (Gamification)، آموزش شخصی­سازی شده و غیره مدنظر قرار گرفته شده است. به طور مثال آموزش شبیه­سازی شده که یکی از روش­های نوین آموزشی است در هر دو مد نظر قرار گرفته است (32).
در هر دو برنامه درسی تاکید می‌کنند که در پرستاری، لازم است به مراقبت یک­پارچه و چندبعدی از مددجویان توجه کرد و هم­چنین اهمیت بخشیدن به آموزش‌هایی که به ارزش‌های بلند­مدت، تجربه و دانش عملی توجه دارند (33). به طور کلی در قسمت ارزش­های دو دانشگاه، به اهمیت ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی در محیط‌های مختلف تاکید دارند، اما هرکدام به جنبه‌های خاص و محیطی از این ارزش‌ها می‌پردازد. می‌توان گفت که هر دو دانشگاه، به اهمیت توانایی‌ها و مهارت‌های پرستاران در زمینه‌های مختلف از پرستاری تأکید دارند، اما هر کدام به نحوه‌ی ارتقای خدمات و تأثیرگذاری پرستاران در حوزه‌های مختلف به روش‌های مختلفی پرداخته‌اند. در هر دو برنامه درسی، اهمیت تربیت پرستاران با صلاحیت و توانایی‌های مختلف در زمینه‌های مختلف از پرستاری تأکید دارند، اما هرکدام به نقاط قوت و اهداف مختلف در زمینه‌های خاصی از پرستاری می‌پردازند.
در مقایسه این دو برنامه آموزشی، می‌توان گفت که هر یک از آن­ها دارای نقاط قوت و ضعف خاصی است. برنامه ایران با توجه به تعداد بیشتر واحدها و متنوع بودن دروس، به دانشجویان امکان می‌دهد تا بتوانند در حیطه­های مختلف پرستاری اورژانس مهارت کسب کنند. از سوی دیگر، برنامه دانشگاه موناش با تمرکز بر روی دروس اختصاصی اصلی و محتوای چند بعدی، به دانشجویان اجازه می‌دهد تا به صورت عمیق‌تر در زمینه‌های خاصی از پرستاری اورژانس متمرکز شوند. هم­چنین، انتخاب دوره آموزشی یا تحقیقاتی به انتخاب دانشجویان نشان از انعطاف­پذیری در برنامه موناش دارد.
در فلسفه دانشگاه­های ایران، بر مهم بودن مراقبت یک­پارچه و چندبعدی به مددجویان در شرایط اورژانس تاکید می­شود. این مراقبت‌ها شامل ابعاد سلامتی مختلف مانند جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی می‌شود. این نگرش معمولاً به عنوان یک استاندارد بالا در پرستاری مدنظر قرار می‌گیرد و نشان از ارزش‌گذاری بهبود کیفیت زندگی و رفاه کلی مددجویان دارد. در دانشگاه موناش، بیشتر به فلسفه آموزشی دانشکده پرستاری می‌پردازد. در ایران تاکید بر جذب بهترین افراد و اعتقاد به اهمیت تجربه و دانش عملی برای پرستاری است. این دیدگاه علمی و تجربه را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد، و برای ایجاد تغییر و بهبود، لازم است پرستاران از هر دو رویکرد علمی و تجربه عملی را در کنار یکدیگر استفاده کنند.
در ارزش ­های برنامه درسی دانشگاه ایران، بیشتر به مسائل مرتبط با محیط پرستاری توجه دارد، از جمله رعایت حقوق و کرامت بیماران و همکاران، اخلاق حرفه‌ای، توسعه خدمات انسان‌محور و تقویت روحیه یادگیری مادام‌العمر توجه شده است. در ایران تاکید بر محوریت مراقبت از مددجویان و توسعه حرفه‌ای پرستاران است. در دانشگاه موناش، بیشتر به اصول کلی اخلاقی و تعاملات اجتماعی در هر محیطی، از جمله استانداردهای بالای رفتار اخلاقی، پذیرش اصول برابری و تنوع اشاره دارد. این نگرش به دیدگاهی اجتماعی‌تر و کلان‌تر از ارزش‌ها و اصول اخلاقی به خصوص در محیط­های آموزشی و شغلی پرستاران مورد توجه قرار گرفته است.
در چشم­انداز دانشگاه ایران، تاکید بر پرستاری اورژانس به عنوان یک عامل حیاتی و مهم در سیستم بهداشت است. در ایران به تأثیر استانداردهای ملی و منطقه‌ای در بهبود کیفیت زندگی بیماران در شرایط اورژانس اشاره می‌شود. توسعه  توان­مندی‌های پرستاران اورژانس و بهبود کیفیت مراقبت از مددجویان از طریق آموزش، تحقیق و استفاده از فناوری‌های نوین نقش مهمی در ارتقای خدمات اورژانس دارد. در دانشگاه موناش، ترکیبی از ارتباطات بین­رشته‌ای، رهبری و نوآوری در تربیت پرستاران بیان شده است. در ایران تأکید بر توانایی پرستاران در کار با سایر رشته‌های بهداشتی درمانی، توانایی نوآورانه در رفع نیازهای بیماران، و توانایی رهبری در بالین، آموزش و تحقیقات قرار دارد. هم­چنین، اینجا تأکید بر نقش فارغ­‌التحصیلان در حمایت از سیاست‌های سلامت ملی و بین‌المللی برای بهبود پیامدهای سلامت و اجتماعی و نابرابری‌های سلامت مطرح شده است.
از محدودیت­های مطالعه حاضر، عدم دسترسی به برخی جزییات برنامه درسی دانشگاه موناش استرالیا بود. با توجه به مقایسه انجام شده، نتایج این مطالعه می­تواند به برنامه­ریزان آموزشی و سیاست­گذاران توصیه کند در برنامه کارشناسی ارشد پرستاری اورژانس ایران باید توجه بیشتری به برنامه­ها و آموزش­های بالینی بشود، برنامه آموزشی دانشگاه موناش در بیمارستان برگزار می­گردد که باعث شده با نگاه بالینی به آموزش پرستاری توجه گردد، در کشور ایران هم نیاز است آموزش­های این رشته به طور کلی در محیط­های بیمارستانی ارائه شوند تا جایگاه­اش در محیط­های بالینی را کسب کند. هم­چنین در دانشگاه موناش علاوه بر رشته پرستاری اورژانس، پرستاری تروما نیز وجود داشت و با توجه به گستردگی حیطه رشته پرستاری اورژانس که هم می­تواند پیش­بیمارستانی، بیمارستانی باشد، می­توان توصیه نمود که در ایران نیز رشته پرستاری تروما به همراه رشته پرستاری اورژانس دانشجو جذب نماید. به طور کلی پیشنهاد می­شود، به‌روزرسانی محتوای درسی، توسعه مهارت‌های بالینی و عملی، ارتقاء مهارت‌های بین‌رشته‌ای، ترویج تحقیق و نوآوری، تقویت آموزش اخلاق حرفه‌ای، و بهبود روش‌های ارزیابی و سنجش در برنامه درسی یران مورد توجه قرار گیرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
با توجه به نوع مطالعه، ملاحظات اخلاقی وجود نداشت.
حمایت مالی
این تحقیق هیچ­گونه کمک مالی از سازمان­های بخش های عمومی، تجاری یا غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
مهدیه مطیعی: طراحی مطالعه و نگارش مقاله: نرگس ارسلانی؛ همکاری در نگارش مقاله: مسعود فلاحی خشکناب: نظارت بر مقاله
تعارض منافع
نویسندگان هیچگونه تعارض منافعی ندارند.
قدردانی:
نویسندگان مراتب تقدیر و تشکر خود را از اساتید محترم گروه پرستاری دانشگاه علوم توان­بخشی و سلامت اجتماعی در زمینه راهنمایی و غنای کار اعلام می­دارند.